Tết Táo quân

Giới thiệu

Tết Táo quân, người Trung Quốc gọi là 祭灶节, miền Bắc Trung Quốc hay gọi là 小年, tổ chức vào ngày 23 tháng Chạp 腊月二十三日 hàng năm, tiễn Táo quân về trời báo cáo. Đây là một ngày lễ có ở khắp nơi trên đất nước Trung Quốc, du nhập vào Việt Nam từ lâu. Người Việt quen gọi là tết cúng ông Công ông Táo.

Truyền thuyết

Truyền rằng Táo quân là “Cửu thiên Đông trù Tư mệnh Táo vương phủ quân”九天东厨司命灶王府君, chuyên quản lí bếp của các gia đình. Người ta còn gọi là Tư mệnh bồ tát 司命菩萨 hay Táo quân tư mệnh 灶君司命, cũng được coi là vị thần bảo vệ cho gia đình. Đến ngày 23 tháng Chạp, Táo quân sẽ lên trời báo cáo toàn bộ các chuyện thiện ác của gia đình tới Ngọc hoàng, rồi Ngọc hoàng sẽ định đoạt chuyện cát hung của gia đình đó trong năm mới và giao lại cho Táo quân.

Táo quân đã được thờ cũng từ rất lâu đời. Thiên Nguyệt Lệnh, sách Lễ Kí 礼记·月令 chép: Tự táo chi lễ, thiết chủ ư táo kính 祀灶之礼，设主于灶径。 (Lễ tế thần bếp, đặt lễ chính ở “táo kính” – “táo kính” là thứ đồ đựng làm bằng đất đặt cạnh bếp). Có thể thấy tục cúng Táo quân có từ hơn 2000 năm trước.

Về hình tượng Táo quân thì có nhiều thuyết, trong đó có truyền thuyết khá nổi tiếng về “hai ông một bà”. Tuy nhiên tranh thờ Táo quân thường không có hình tượng “hai ông một bà” đó. Các nhà nghiên cứu kinh sách thường cho rằng hình tượng Táo quân là một bà lão, hoặc thậm chí là một mĩ nữ. Lí Hiền đời Đường唐李贤 chú dẫn “Tạp ngũ hành thư” 杂五行书 có nói rằng: Táo thần danh Thiền, tự Tử Quách, ý hoàng y, phi phát, tòng táo trung xuất 灶神名禅，字子郭，衣黄衣，披发，从灶中出 (thần bếp tên là Thiền, tên chữ là Tử Quách, mặc áo vàng, xõa tóc, đi ra từ trong bếp). Còn sách “Kính táo toàn thư”敬灶全书 lại cho rằng thần bếp họ Trương tên Đơn, tự Tử Quách, có thể cho là một nam thần. Tranh thờ thường vẽ một ông thần, nhưng cũng có nơi vẽ thêm cả một hoặc hai “bà Táo” nữa.

Lại có nhiều thuyết khác nữa về Táo quân, như có người cho Táo quân vốn là Chúc Dong 祝融 con vua Chuyên Húc 颛顼, lại có người cho là Viêm đế…

Phong tục

Thời xưa, tết ông Táo rất quan trọng, người đi xa thường phải kịp về đoàn viên trong tết ông Táo, các nơi cúng kẹo ngọt để hi vọng Táo quân sẽ “nói ngọt” với Ngọc hoàng. Ngày nay phong tục cúng đồ ngọt vẫn còn lưu hành ở nhiều vùng nông thôn. Tuy nhiên những vùng khác nhau cũng có đôi chút khác nhau.

Ở vùng Hà Nam (Trung Quốc), cúng Táo quân nhất thiết phải cúng ở nhà, và quan niệm rằng chỉ có nam giới mới cúng Táo quân (và chỉ có nữ giới mới cúng Trung thu). Tuy nhiên cũng có nơi như huyện An Dương thì phụ nữ cúng. Người ta làm “canh Táo quân”祭灶汤 từ đậu phụ, miến, rau cải thảo, rong biển; lại có cả kẹo mạch nha, kẹo vừng để tế.

Còn ở Bắc Kinh, mỗi năm các gia đình thường sẽ “thỉnh” tranh thờ Táo quân mới về dán (người ta kiêng không dùng từ “mua”), cúng Táo quân dùng loại kẹo mạch nha gọi là 糖瓜, có nhà kĩ tính hơn thì cúng thêm cơm bát bảo hạt sen, có cả đỗ xào và nước dành cho ngựa thần của Táo quân. Phụ nữ cũng không tham gia cúng Táo.

Sau lễ tết Táo quân, các gia đình thường sẽ bước vào dọn dẹp nhà cửa đón năm mới.

Tại Việt Nam, sông ngòi nhiều, giao thông thủy phát triển, chính vì thế nên người Việt có quan niệm Táo quân cưỡi cá chép chầu trời, các gia đình hay mua cá chép về cúng, cúng xong thì phóng sinh. Ngày nay lại dùng cá chép giấy, cúng xong hóa vàng cùng vàng mã.